Muziek en mentale gezondheid: de effecten en voordelen

Muziek om ons heen

De verbinding tussen onze stemming en onze muziek is overal aanwezig. Zo lanceerde de Britse klassieke muziekzender Radio 3 onlangs zijn dienst Unwind, een 24-uurs muziekprogramma met onderdelen die ons ’s ochtends helpen wakker worden, ons rond de middag een boost geven, ons na een drukke dag tot rust brengen en ons ’s nachts helpen slapen met een combinatie van nieuwe composities en oude favorieten.

Denk aan de themamuziek van een spelprogramma die de spanning opbouwt voor wat er gaat komen, of aan een volkslied dat alles kan oproepen, van patriottische toewijding tot nationale euforie. Of aan de krachtige openingsakkoorden van een nieuwsbulletin die zeggen: ‘Er gebeurt iets en je moet ervan weten’.

Hoe muziek je brein beïnvloedt

Muziek draait niet alleen om ontspanning – het kan ook je focus aanscherpen en je productiviteit verhogen. Van bepaalde soorten muziek, vooral instrumentale en ambienttracks, is aangetoond dat ze de concentratie en cognitieve prestaties verbeteren[3]. Maar je kunt muziek ook bewust inzetten voor specifieke resultaten: Sophia, een studente die met stress kampt, ontdekte dat binaural beats – waarbij via een hoofdtelefoon twee tonen met een licht verschillende frequentie in de oren worden afgespeeld, zodat de hersenen een derde, pulserende toon waarnemen – haar helpen zich te focussen en concentreren.

‘Aanvankelijk was ik sceptisch, maar tijdens het studeren naar binaural beats luisteren helpt me echt om me te concentreren. Het is alsof mijn brein zich vastzet in een ritme dat me gefocust houdt.’ Onderzoek suggereert dat binaural beats ook angst kunnen verminderen[3] en worden ingezet in uiteenlopende therapeutische programma’s. De reactie op zulke auditieve prikkels kan echter verschillen: sommigen vinden binaural beats storend of merken zelfs dat hun angstniveau toeneemt. Op je favoriete muziekstreamingplatform vind je afspeellijsten met binaural beats. Je kunt ook de gratis Binaural Beats generator proberen.

Jake, een therapeut gespecialiseerd in persoonlijke muziektherapie, zegt: ‘Ik vraag mijn cliënten altijd welke muziek bij hen resoneert. Sommigen hebben behoefte aan kalmerende melodieën, anderen aan energieke beats om hun stemming te verbeteren. Muziektherapie is nooit een standaardaanpak – het gaat erom voor ieder mens het juiste geluid voor zijn of haar reis te vinden.’

Hoe muziek het mentale welzijn ondersteunt

Muziek om stress en angst te verminderen

Stress hoort bij het leven, maar muziek is een natuurlijke en toegankelijke manier om de gevolgen ervan te beheersen. Wetenschappelijke onderzoeken hebben aangetoond dat luisteren naar kalmerende muziek – vooral genres als klassiek, ambient of zachte jazz – het cortisolniveau kan verlagen, het hormoon dat nauw verbonden is met de stressreacties van het lichaam[1]. Dit is niet alleen theorie; voor velen is muziek een dagelijks ritueel om emoties te reguleren. James, een leidinggevende in het bedrijfsleven, beschrijft hoe muziek zijn rustige toevlucht is geworden voor de druk van zijn werk: ‘Na een lange dag zit ik vijf minuten in mijn auto voordat ik naar binnen ga. Ik zet zachte jazz op en het is alsof de spanning wegsmelt. Het is mijn resetknop.’

Wat James zegt, is dat het meer is dan alleen ontspanning – het is een vorm van auditieve mindfulness, waarbij muziek hem de ruimte geeft om te pauzeren, weer in balans te komen en mentaal te schakelen vóór het volgende deel van zijn dag. Zo wordt muziek niet zomaar achtergrondgeluid, maar een bewuste vorm van zelfzorg.

Muziek om ons te helpen slapen

Van muziek is aangetoond dat het de slaap verbetert door stress te verminderen en ontspanning te bevorderen[1]. Onderzoek suggereert dat luisteren naar kalmerende muziek voor het slapengaan de hartslag en ademhaling kan reguleren, wat leidt tot een diepere, meer herstellende slaap. Liam, een software-engineer die worstelde met slapeloosheid, vond verlichting in muziek: ‘Vroeger lag ik urenlang te woelen, maar nu speel ik zachte instrumentale nummers voor het slapengaan. Het is alsof mijn brein eindelijk begrijpt dat het moet uitschakelen en rusten.’ Maar welke klanken mensen helpen slapen verschilt: voor sommigen is het het gezoem van nachtelijke nieuws- of praatradio, voor anderen ambientmuziek of zelfs een dreunende EDM-beat.

Muziek die ons opbeurt

Naast passief luisteren is aangetoond dat actieve muzikale deelname, zoals zingen of een instrument bespelen, de cognitieve functie en emotionele veerkracht verbetert[1]. Op deze manier met muziek bezig zijn geeft ons een gevoel van controle en zelfexpressie, wat bijzonder waardevol kan zijn voor mensen die te maken hebben met mentale uitdagingen.

Wat muziek zo krachtig maakt, is niet alleen poëtisch – het is fysiek. Die kracht zit in de manier waarop muziek het beloningssysteem van de hersenen stimuleert, vooral de dopaminebanen die verbonden zijn met plezier en motivatie. Deze neurologische reactie verklaart waarom een refrein euforisch kan voelen of een melodie zo diep kan resoneren. Of het nu een constante beat is die een angstige geest kalmeert of een weidse harmonie die motivatie aanwakkert, muziek spreekt zowel emotie als cognitie aan op een manier die weinig andere prikkels kunnen evenaren.

Muziek die ons verenigt

Van het bijna buitenaardse gevoel deel uit te maken van een koor tot het stadionvullende gebrul van duizenden stemmen die voor hun team zingen: muziek kan je het gevoel geven dat je deel uitmaakt van iets groots, dat je erbij hoort. Terwijl supporters van tegenstanders elkaar met hun gezang proberen te overstemmen, kijken ze niet alleen naar de wedstrijd – ze spelen erin mee – ze voelen zich net zo goed deel van de wedstrijd als de teams op het veld.

De beroemde voetbalmanager Bill Shankly zei ooit over de beroemde Kop-tribune in stadion Anfield: ‘Als je lid bent van de Kop, voel je dat je deel uitmaakt van een grote club waar je duizenden vrienden om je heen hebt. Ze zijn verenigd en loyaal.’

Een manager moet moedig zijn om de kracht van de fans en hun gezangen als onderdeel van de sterkte van een team te onderschatten: Franz Beckenbauer zei ooit: ‘Jong of oud, spelers of fans, rijk of arm, het spel maakt iedereen gelijk.’ En een recente radiodocumentaire[4] beschreef hoe supportersgezangen gemeenschappen kunnen verenigen en een paar duizend spelers aan het team kunnen toevoegen!

Dit werd benadrukt in een onderzoek uit 2023 door onderzoekers van de Universiteit van Tabriz[4], dat concludeerde: ‘de manier waarop mensen reageren [tijdens het autorijden] hangt af van hun stemming, en omdat muziek de stemming van de luisteraar kan veranderen, beïnvloedt het de kwaliteit van het autorijden.’ Hoewel wordt erkend dat ‘luisteren naar muziek niet alleen de rijkwaliteit van de bestuurder, maar ook diens fysiologische prestaties kan verbeteren. Vooral luisteren naar muziek tijdens het rijden is effectief bij het beheersen van stress, het kalmeren van emoties en het voorkomen van slaperigheid bij de bestuurder,’, voegt het rapport ook toe dat ‘luisteren naar muziek tijdens het rijden de mentale-belastingsindex van de bestuurder kan verhogen en daardoor de rijprestaties kan verslechteren. Autorijden en naar muziek luisteren concurreren namelijk allebei om de beperkte cognitieve capaciteit van de bestuurder.’

De conclusie is geen verrassing: ‘Bij sommige indicatoren heeft luisteren naar muziek negatieve effecten op het autorijden. Bij veel indicatoren heeft muziek echter een positieve invloed op het verbeteren van de verkeersveiligheid. Het is beter om de juiste muziek te kiezen voor verschillende rijomstandigheden en bestuurders hierover voor te lichten.’

Muziek bij herstel na trauma

Muziektherapie kan een krachtige rol spelen bij het helpen verwerken van trauma en het opbouwen van veerkracht[1]. Onderzoek heeft aangetoond dat deelname aan activiteiten waarbij muziek wordt gemaakt, zoals drumkringen, improvisatie en het schrijven van liedjes, kan fungeren als katalysator voor emotionele ontlading, zelfexpressie en psychologisch herstel. Deze praktijken geven mensen een gevoel van regie en creativiteit, waardoor ze complexe emoties kunnen verkennen die in traditionele therapie moeilijk onder woorden te brengen zijn.

Elena, iemand die een turbulent verleden heeft overleefd, vertelt hoe het schrijven van liedjes haar reddingslijn werd: ‘Liedjes schrijven werd mijn therapie. Het stelde me in staat emoties te uiten waarvan ik niet eens besefte dat ik ze met me meedroeg. Muziek gaf me een stem toen ik me stemloos voelde.’ Haar ervaring laat zien hoe muziek verborgen emoties kan aanspreken en pijn kan herkaderen op een manier die groei bevordert. Wanneer woorden tekortschieten, vult muziek de stilte met betekenis en wordt het een brug tussen persoonlijk lijden en collectieve hoop.

Muziek en mentale neuroplasticiteit

Muziek raakt niet alleen de ziel – het zet ook de hersenen op complexe manieren in beweging. Neurowetenschappelijk onderzoek[1] toont aan dat muzikale betrokkenheid meerdere hersengebieden tegelijk stimuleert, de cognitieve functie versterkt, het geheugen verbetert en neuroplasticiteit ondersteunt – het vermogen van de hersenen om zich aan te passen en te groeien. Regelmatige blootstelling aan muziek, vooral in combinatie met actief leren zoals een instrument bespelen, wordt in verband gebracht met verbeterde leervermogens en het vertragen van leeftijdsgerelateerde cognitieve achteruitgang. David, een gepensioneerde professor, ondervond het zelf: ‘Ik ben op mijn 65e piano gaan leren spelen en het is ongelooflijk hoe scherp mijn geest voelt. Het is alsof mijn brein zichzelf herbedraadt op manieren die ik nooit had verwacht.’ Zijn reis laat zien dat het nooit te laat is om te profiteren van de neurologische voordelen van muziek. Of het nu gaat om het opnieuw aanwakkeren van mentale wendbaarheid of simpelweg om meer vreugde in het dagelijks leven, muziek is zowel een katalysator voor mentale gezondheid als een brug naar levenslang leren.

Muziek als hulpmiddel voor bewustwording rond mentale gezondheid

Naast de voordelen die muziek kan bieden voor de mentale gezondheid, kan muziek ook het bewustzijn rond mentale gezondheid vergroten. Wanneer artiesten hun kwetsbaarheid delen, creëren ze verbinding en doorbreken ze vaak stigma’s. Songteksten die mentale strijd weerspiegelen, zorgen er niet alleen voor dat luisteraars zich gezien voelen, maar nodigen hen ook uit tot dialoog, het zoeken van steun of zelfs pleiten voor betere zorgsystemen. Zo maakt Fiona Apple van depressie in ‘Heavy Balloon’ een opwaartse kracht en gebruikt ze poëtische spanning om uit te drukken hoe pijn kan blijven bestaan, zelfs wanneer we erboven proberen uit te stijgen. ‘Caffeine’ van Foreign Air vangt het hectische tempo van overprikkeling en burn-out en verbeeldt een modern gevoel van emotionele vermoeidheid via nerveuze productie en tekstuele metaforen. Deze klanken kunnen voor velen een emotionele reddingslijn zijn en zelfs bijdragen aan collectief herstel.

Conclusie

Muziek is meer dan alleen entertainment – het is een krachtig hulpmiddel om onze stemming te beheersen, ons welzijn te verbeteren en onze geest scherp te houden naarmate we ouder worden. Maar meer nog: muziek draagt ook bij aan maatschappelijke betrokkenheid en kan zelfs een land verenigen.

Dus als je je de volgende keer overweldigd of ongeïnspireerd voelt, behoefte hebt aan troost of gewoon een dosis muzikale dopamine wilt, heeft muziek iets te bieden. Zet je favoriete nummers op of experimenteer met iets nieuws – misschien is het precies het medicijn dat je geest nodig heeft... of zoals een blogbericht van Johns Hopkins University[6] stelt: ‘Wil je je lichaam sterker maken, ga dan naar de sportschool. Wil je je brein trainen, luister dan naar muziek: het kan angst, bloeddruk en pijn verminderen en de slaapkwaliteit, stemming, mentale alertheid en het geheugen verbeteren.’

Disclaimer: De informatie in dit artikel mag niet worden opgevat als medisch advies. Als je een van de besproken aandoeningen ervaart, raadpleeg dan een gekwalificeerde zorgprofessional voor een juiste diagnose en behandeling.

De personen die in dit artikel worden genoemd, zijn fictief en gecreëerd ter illustratie binnen dit opiniestuk.

Referenties

1: Erica Viola et al., "The Role of Music in Promoting Health and Wellbeing: A Systematic Review and Meta-Analysis," European Journal of Public Health 33, no. 4 (2023): 738-745, https://doi.org/10.1093/eurpub/ckad063.

2: Andrew E. Budson, "Why is Music Good for the Brain?" Harvard Health Blog, October 7, 2020, https://www.health.harvard.edu/blog/why-is-music-good-for-the-brain-2020100721062.

3: Shiqi Zhang, "The Positive Influence of Music on the Human Brain," Journal of Behavioral and Brain Science 10, no. 3 (2020), https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=98060.

4: BBC Radio 4, ‘Archive on 4: Here We Go! The Art of the Football Chant’
https://www.bbc.co.uk/programmes/m002dkk4

5: Morteza Ghojazadeh et al., ‘Effect of music on driving performance and physiological and psychological indicators’, Health Promotion Perspectives, 2023, 13(4), 267-279
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10790125/

6: ‘Keep Your Brain Young with Music’, Johns Hopkins Medicine Wellness and Prevention blog
https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/keep-your-brain-young-with-music/