Een surroundsoundsysteem dompelt je onder in een film op een manier die stereo niet kan evenaren. In dit artikel leggen we uit wat een goed surroundsysteem maakt en hoe je thuis een beleving kunt creëren zoals de filmmakers die bedoeld hebben.
Meerkanaalsaudio, van stereo tot surround, creëert een gevoel van ruimte door verschillende geluiden via verschillende luidsprekers weer te geven. De meeste muziek wordt opgenomen en gemixt in stereo, wat betekent dat de instrumenten zijn opgenomen met een stereomicrofoon, tijdens het mixen in een stereo "panorama" zijn geplaatst, of beide.
Surround sound werkt in principe hetzelfde. Het kan live worden opgenomen met een aparte microfoon voor elk surroundkanaal, maar in de praktijk wordt surreadaudio voor films, series en games vaak op dezelfde manier gemixt als een stereomix: door afzonderlijke geluidsbronnen in een surroundpanorama te plaatsen.
Waarom een surroundsoundsysteem?
Als het goed wordt gedaan, kan een mixing engineer een stereo-opname creëren die je, afgespeeld via een correct opgestelde stereo-installatie, onderdompelt in een geluidsbeeld waarin instrumenten verspreid zijn over en zelfs buiten de fysieke plaatsing van de luidsprekers. Als het goed gebeurt, kan het voelen alsof je favoriete muzikant recht voor je in de kamer staat.
Surroundsoundsystemen gaan nog een stap verder in dat gevoel van onderdompeling door een geluidsbeeld te creëren dat niet alleen vóór je ligt, maar de hele kamer vult. Daarmee maken ze gebruik van het feit dat het menselijke gezichtsveld beperkt is tot een brede hoek vóór onze ogen, terwijl ons gehoor geluid rondom en boven ons opvangt.
Hoewel de belangrijkste actie in een filmscène vaak plaatsvindt op het scherm vóór ons, zijn belangrijke geluiden, zoals het suizen van een kogel of een stem buiten beeld, vaak hoorbaar buiten ons gezichtsveld – net als in het echte leven.
Om een achtervolging met auto's authentiek te laten voelen, bevat een film die in surround sound is gemixt niet alleen de geluiden van wat de bestuurder door de voorruit ziet, maar ook het geluid van auto's die langs de zijkanten razen of van achteren naderen.
Een stereo-opstelling met luidsprekers kan alleen de illusie wekken van geluiden die afkomstig zijn van de dingen die je op het scherm ziet. Maar door luidsprekers en componenten van goede kwaliteit te combineren met een ruimte die is ingericht voor uitstekend geluid, kun je een stereoveld ervaren dat ver buiten de fysieke plaatsing van de luidsprekers reikt. Toch blijft stereo beperkt in zijn vermogen om meeslepend geluid weer te geven.
Aangezien de meeste hedendaagse films zijn voorzien van surroundsoundmixen, is het daarom zeer logisch om voor je thuisbioscoopopstelling verder te gaan dan stereoluidsprekers.
Om je te helpen luidsprekers voor surround te kiezen, leggen we in dit artikel uit wat je nodig hebt en waarom. Laten we beginnen.
Frontluidsprekers
Zoals gezegd gebeurt veel van de actie aan de voorkant van je systeem. Gewoonlijk verzorgen de linker- en rechterfrontkanalen de hardere geluiden, zoals explosies. Overweeg daarom een paar vloerstaande luidsprekers voor deze posities, omdat hun fysieke formaat van nature een groter geluid produceert. Maar ook een paar hoogwaardige boekenplankluidsprekers kan goed werken, vooral in combinatie met een subwoofer (dat is de ".1" in een 5.1-opstelling).
In werkelijkheid hangen de beste frontluidsprekers af van een aantal factoren. Heb je een kleine ruimte of houd je het volume liever laag, dan zijn kleinere vloerstaande luidsprekers of boekenplankluidsprekers mogelijk de beste keuze. Maar als je een grote ruimte met rijk geluid wilt vullen, raden we grote vloerstaande luidsprekers aan. En als je de volledige, kamerdoordringende beleving wilt zoals de filmmakers die bedoeld hebben, voeg dan een subwoofer toe.
De centerluidspreker
Dialogen in een film worden doorgaans precies in het midden gemixt, vooral wanneer ze in beeld plaatsvinden. Met een speciale centerkanaalluidspreker kun je regelen hoe luid de dialoog klinkt. Bij sommige films is de dialoog mogelijk zachter dan je prettig vindt, maar met een aparte centerkanaalluidspreker kun je het volume van alleen dat kanaal op je surroundversterker aanpassen. De meeste centerluidsprekers zijn specifiek ontworpen voor dialoogweergave, maar ze versterken ook alles wat tijdens het postproductiemixen naar het centerkanaal wordt gestuurd.
De centerluidspreker geeft de geluiden weer die uit het midden van de actie op het scherm lijken te komen. Idealiter plaats je de luidspreker daarom precies in het midden van het scherm. Hoewel dat mogelijk is met een projectiescherm, hebben de meeste mensen een flatscreen-tv, waardoor je de centerluidspreker alleen net onder of boven de tv kunt plaatsen. Om het geluid zo dicht mogelijk bij de actie te brengen, zijn de meeste speciale centerluidsprekers ontworpen om horizontaal te worden geplaatst.
Je kunt een centerluidspreker desgewenst vervangen door een kleine boekenplank- of wandluidspreker, al levert een speciale centerluidspreker doorgaans helderdere, krachtigere dialogen.
Surroundluidsprekers
Elk surroundsoundsysteem heeft ten minste één paar surroundluidsprekers. Deze luidsprekers geven de audio-informatie weer die het geluidsbeeld rondom de luisterpositie uitbreidt, specifiek naar achteren en opzij.
Let erop dat de surroundsoundterminologie verschilt per systeemconfiguratie. Waar een 5.1-systeem slechts één paar surroundkanalen heeft, heeft een 7.1-systeem (en hoger) minstens twee paar surroundluidsprekers, zoals een paar zij-surroundluidsprekers en een paar achter-surroundluidsprekers.
Surroundluidsprekers hoeven doorgaans geen zeer lage frequenties weer te geven, waardoor ze vaak compacter zijn. Ze moeten echter wel goed presteren in de hoge en middentonen, omdat het menselijk oor deze gebruikt om richting en informatie over de ruimte te bepalen.
De subwoofer
Een subwoofer brengt de laagste frequenties tot leven die de luisteraar daadwerkelijk kan voelen. Van explosies die de kamer doen trillen tot de schokken van een aardbeving: een subwoofer is een essentieel onderdeel van elk uitstekend surroundsoundsysteem.
Bij een subwoofer – of subwoofers als je een .2-opstelling hebt – is de plaatsing in de kamer minder belangrijk dan bij de andere luidsprekers. Dat komt doordat het menselijk oor niet in staat is de precieze locatie te bepalen van laagfrequente geluiden die een subwoofer produceert. Er bestaan echter uiteenlopende meningen over waar je je subwoofer het best kunt plaatsen; sommigen raden aan hem dicht bij een van de frontluidsprekers te zetten, terwijl anderen voorstellen hem in een hoek te plaatsen om de lage frequenties te versterken (al kan dit leiden tot onaangename "boemerige" bas). We raden aan te experimenteren om te ontdekken waar hij in jouw ruimte het beste klinkt.
Houd voor meer informatie ons komende artikel in de gaten, waarin we alles uitleggen wat je over subwoofers moet weten.
Een surroundsoundsysteem opstellen
Zie je surroundsoundopstelling als een rechthoek, waarbij je linker- en rechterfrontluidsprekers en achterluidsprekers in elke hoek staan. De centerluidspreker moet op gelijke afstand tussen de twee frontluidsprekers worden geplaatst.
In de praktijk lukt het je misschien niet om de perfecte configuratie te realiseren. Het kan bijvoorbeeld nodig zijn om de luidsprekers iets meer naar één kant te plaatsen in plaats van precies in het midden. Misschien is de ruimte klein, waardoor je geen andere keuze hebt dan de surroundluidsprekers direct achter de luisterpositie te plaatsen. Hoewel dit niet ideaal is, compenseren vrijwel alle surroundsoundreceivers beperkingen in je opstelling doordat je het volumeniveau en de vertraging van elke luidspreker kunt aanpassen. Door elk kanaal nauwkeurig af te stellen, word je in vrijwel elke ruimte beloond met een meeslepend, evenwichtig geluidsbeeld.
Er is veel goed advies te vinden over het opstellen van surround sound, zoals deze gidsen voor surroundsoundopstellingen van Dolby Laboratories™.
Moet ik luidsprekers achter of opzij installeren?
Het korte antwoord is: dat hangt af van je ruimte en je surroundopstelling.
In een ideaal surroundsysteem zouden luidsprekers volledig rondom en boven de luisterpositie worden geplaatst, zodat elke hoek wordt bestreken. Dit is wat meeslepende formaten zoals Dolby Atmos doen, met tientallen kanalen in professionele bioscopen en 12 of meer kanalen in thuisopstellingen.
Maar in een 5.1-systeem (of 5.0 als je geen subwoofer hebt) zijn er slechts twee surroundkanalen, en dus slechts twee surroundluidsprekers. Elk geluid dat "rondom" de luisterpositie beweegt, wordt via deze twee kanalen afgespeeld. Hoewel 5.1-geluidsmixen zijn gemaakt om op 5.1-systemen te worden afgespeeld, is de plaatsing van die luidsprekers nog steeds belangrijk. Een mixstudio voor filmgeluid (ook wel soundstage genoemd) is vaak een bijna ideale luisterruimte, of in ieder geval veel beter dan de meeste ruimtes die voor thuisbioscopen worden gebruikt. Dit betekent dat er niet één correcte plaatsing voor je surroundluidsprekers is; sommige opstellingen klinken goed en andere niet.
Je zou kunnen zeggen dat de ideale plaatsing voor surroundluidsprekers in een 5.1-systeem ergens tussen een zij- en achterpositie ligt – met andere woorden, in de hoek. In de praktijk is de ideale positie voor jouw ruimte de positie die goed klinkt zonder andere activiteiten waarvoor de ruimte wordt gebruikt in de weg te zitten.
In een 7.1-systeem moeten de zijluidsprekers echter aan de zijkanten van je luisterpositie worden geplaatst, terwijl de achterluidsprekers erachter moeten staan.
Als je geen ruimte hebt achter je luisterpositie, kun je de achterluidsprekers ook in de wand of het plafond installeren. Lees verder voor meer informatie.
Hoe ver moeten luidsprekers uit elkaar staan?
Als je je luidsprekers te dicht bij elkaar of te dicht bij de luisterpositie plaatst, voelt het gevoel van ruimte en beweging beperkt en weinig indrukwekkend. Plaats je de luidsprekers echter te ver uit elkaar, dan hoor je "gaten" in het geluid, wat het algehele gevoel van onderdompeling beïnvloedt. Probeer voor het best mogelijke geluid te variëren met de afstand tussen de luidsprekers en met de afstand tussen de luidsprekers en je luisterpositie.
Om dit te ervaren, kun je een set stereoluidsprekers naast elkaar plaatsen en een opname afspelen die normaal gesproken een breed stereobeeld heeft, zoals Radiohead’s OK Computer. Je zult merken dat het stereobeeld instort en het gevoel van ruimte en breedte verdwijnt in wat in feite bijna een enkelkanaalsweergave is (ook wel mono genoemd). Hetzelfde zou gebeuren als je je surroundluidsprekers naast elkaar zou plaatsen; je verliest dan het gevoel van ruimte en omhulling.
Wat is dan de ideale afstand? Dat hangt af van je luidsprekers en van de omvang en inrichting van je ruimte. We raden aan te experimenteren met je surroundsoundopstelling totdat je de beste configuratie voor jouw specifieke ruimte vindt.
Gebruik je luidsprekers met een brede spreiding, zoals die van DALI, dan hoef je de luidsprekers niet op de luisterpositie te richten. Dit zorgt namelijk voor een onnodig heldere klankbalans en maakt het geluidsbeeld minder diffuus, waardoor het gevoel van onderdompeling afneemt.
Op welke hoogte moeten achter-surroundluidsprekers worden geplaatst?
De juiste hoogte voor surroundluidsprekers is een andere veelgestelde vraag onder thuisbioscoopliefhebbers. Sommigen zullen je vertellen ze zo hoog te plaatsen dat ze zittend "over" je hoofd heen spelen. Het idee is te voorkomen dat ze rechtstreeks op de luisterpositie zijn gericht, omdat je dan mogelijk een deel van de diffuse of meeslepende eigenschappen van het geluid verliest. Bij DALI raden we echter aan om je luidsprekers waar mogelijk met de tweeters op oorhoogte te plaatsen, terwijl je de luidsprekers iets voorbij de luisterpositie richt.
Hetzelfde geldt voor luidsprekers die onder of boven oorhoogte zijn geplaatst. Je moet altijd experimenteren om de optimale hoek en plaatsing te vinden, en daarbij onthouden dat diffuus geluid de sleutel is tot overtuigend surround sound – en dat te veel direct geluid de illusie kan verstoren.
Vloerstaande of op een standaard geplaatste luidsprekers zijn uitstekend voor ruimtes met een achterwand, maar wat als je je thuisbioscoop wilt installeren in een open woning zonder muur tussen bijvoorbeeld de woonkamer en keuken? Wil je dan echt vloerstaande of op een standaard geplaatste luidsprekers (om nog maar te zwijgen van alle bekabeling) midden in de kamer?
De oplossing kan bestaan uit plafondluidsprekers...
Kunnen surroundluidsprekers in het plafond worden geplaatst?
Ja, absoluut. Hoewel plafondluidsprekers vaak worden gebruikt als hoogteluidsprekers in Dolby Atmos, DTS:X en Auro-3D-systemen, kunnen ze ook worden gebruikt als achterluidsprekers in andere surroundconfiguraties.
Als achterluidsprekers op de vloer plaatsen geen optie is, kun je uitstekende resultaten behalen met plafondluidsprekers of luidsprekers dicht bij het plafond.
Afhankelijk van de afstanden tot de zijwanden en het plafond, kun je betere resultaten behalen met inbouwluidsprekers of wandluidsprekers aan de zijkanten van je luisterpositie, in plaats van plafondluidsprekers. Vergeet niet dat je een samenhangend surroundgeluidsveld wilt creëren, zonder hiaten en gaten, waarin geen enkele afzonderlijke luidspreker de meeslepende ervaring domineert.
Voor de beste resultaten raden we aan een professionele installateur in te schakelen voor de best mogelijke plaatsing – gaten in wanden of plafonds herstellen wanneer je ontdekt dat je de luidsprekers op de verkeerde positie hebt geïnstalleerd, is geen pretje. Kies voor extra flexibiliteit plafondluidsprekers met richtingsregeling, zodat je het geluidsveld zelfs na de installatie nauwkeurig kunt afstellen.
Hoe luid moeten surroundluidsprekers zijn?
Deze vraag komt vaak naar voren. Zoals bij veel andere vragen over luidsprekers en geluid is het antwoord: dat hangt ervan af. Een goed uitgangspunt is ervoor te zorgen dat de front- en centerluidsprekers duidelijk hoorbaar zijn, aangezien dit waarschijnlijk de belangrijkste luidsprekers in een surroundsysteem zijn. Klinken de surroundluidsprekers vanaf de luisterpositie te luid, dan kunnen ze de center- en hoofkanalen overheersen, met een onduidelijk surroundbeeld als gevolg.
Surroundsoundreceivers en -versterkers beschikken doorgaans over een vorm van automatische instelling of ruimtekalibratie. Dit is een uitstekende manier om de beginniveaus in te stellen, maar vergeet niet om met je oren nauwkeurig af te stemmen voor de beste resultaten in jouw specifieke opstelling.
Hoe weet je of je ruimte een goede akoestiek heeft?
De maatstaf voor een ruimte met goede akoestiek is de nagalmtijd. Nagalm ontstaat wanneer geluid weerkaatst op harde oppervlakken in een ruimte en langzaam wegsterft. Een ruimte met goede akoestiek moet daarom weinig nagalm hebben.
Hier is een eenvoudige manier om de nagalmtijd in je ruimte te testen: klap gewoon in je handen of spreek luid bij elke luidspreker in je systeem. Hoor je een sterke echo, dan moet je je akoestiek optimaliseren. Tenzij je een zeer grote ruimte hebt, hoor je vrij korte echo's, waardoor een handklap klinkt als een liniaal die over de rand van een tafel trilt.
Als je ruimte groot en schaars ingericht is, met veel harde, parallelle oppervlakken, kan het een uitdaging zijn om de ideale akoestische omgeving te creëren. In een kleinere ruimte met een zachte bank, vloerkleed en boekenkast kan het voldoende zijn om wat zaken te verplaatsen en een of twee planten toe te voegen. Dit is een voorbeeld van eenvoudige akoestische behandeling.
Wat is akoestische behandeling precies?
Elk soort materiaal dat geluidsgolven absorbeert, reflecteert of verspreidt, kan worden beschouwd als akoestische behandeling. In de akoestiek omvat dit alles, van zachte kussens en banken tot boekenkasten, planten en mensen. Zware gordijnen worden vaak gebruikt om het geluid in een ruimte te verbeteren, maar ze houden ook licht buiten en verminderen reflecties op een tv- of projectiescherm. Om te ervaren hoeveel deze alledaagse objecten betekenen voor het geluid in een ruimte, kun je proberen ze allemaal weg te halen en naar het verschil te luisteren... of je kunt ons gewoon op ons woord geloven.
Lees voor meer informatie ons artikel Hoe je de akoestiek in een ruimte verbetert.
Een opmerking over digitale ruimtekalibratie
De meeste moderne surroundversterkers en -receivers hebben ingebouwde algoritmen voor digitale ruimtekalibratie. Met een kalibratieproces via de meegeleverde meetmicrofoon kun je met digitale ruimtekalibratie snel en eenvoudig goed surroundgeluid creëren.
Digitale ruimtekalibratie heeft echter zijn beperkingen en mogelijk levert het niet de beste resultaten die je had verwacht. Beschouw het als een uitgangspunt en wees niet bang om de plaatsing van je surroundluidsprekers en/of de akoestiek van je ruimte aan te passen op basis van wat je oren je vertellen. Onthoud: als het goed klinkt, is het goed.
Conclusie
De ultieme test zijn altijd je oren: krijg je de meeslepende ervaring die je verwacht? Is de dialoog helder en in het midden? Bewegen effectgeluiden van links naar rechts en van voor naar achter? Als het antwoord "ja" is, dan is dat uitstekend! Maar als alles rommelig, onevenwichtig en over het algemeen onaangenaam klinkt, moet je iets veranderen. Ligt het aan de plaatsing van de luidsprekers? Misschien staan de volumeniveaus van een of meer kanalen te hoog of te laag? Wellicht zijn je versterker of luidsprekerkabels niet geschikt voor de taak? Of moet je het meubilair in je ruimte verplaatsen?
Onthoud dat je lokale Hi-Fi-dealer altijd klaarstaat om je de professionele begeleiding te geven die je nodig hebt om thuis te genieten van meeslepend surroundgeluid. Klik hier om de dichtstbijzijnde DALI-dealer te vinden.
DALI-surroundluidsprekers
Bij DALI hebben we een breed assortiment thuisbioscoopluidsprekers voor elke ruimte, van de kleinste woonkamer tot de grootste meerkanaals thuisbioscoop. Of je nu op zoek bent naar kleine boekenplankluidsprekers, hoge vloerstaande luidsprekers of een discrete op maat gemaakte installatie, DALI heeft een thuisbioscoopoplossing voor jou.